Cilt Mikrobiyomu: Görünmeyen Ekosistemimiz

Cildimize baktığımızda yalnızca hücrelerinden oluştuğunu bildiğimiz bir yüzey görürüz. Oysa mikroskobik ölçekte cildimiz bakteriler, mantarlar, virüsler, akarlar ve diğer mikroorganizmaların bir arada bulunduğu son derece karmaşık ve dinamik bir yaşam alanıdır (Byrd ve ark., 2018; Chen ve ark., 2018). Bu mikroorganizmaların oluşturduğu topluluk genel olarak cilt mikrobiyotası, bu topluluğun genetik materyali ve içinde bulunduğu biyolojik sistem ise daha geniş anlamıyla cilt mikrobiyomu kavramıyla ele alınmaktadır (Byrd ve ark., 2018). Üstelik bu görünmeyen dünya cilt üzerinde pasif olarak bulunan mikroorganizmalardan ibaret değildir. Cilt bariyeri, bağışıklık sistemi ve mikroorganizmalar arasında sürekli ve karmaşık bir etkileşim bulunmaktadır (Chen ve ark., 2018; Harris-Tryon & Grice, 2022). Modern cilt biliminin ortaya koyduğu önemli gerçeklerden biri şudur:

Sağlıklı bir cilt yalnızca korunması gereken bir yüzey değil, aynı zamanda dengesi korunması gereken canlı bir ekosistemdir.

Cildimizde Gerçekten Mikroorganizmalar mı Yaşıyor?

Evet. İnsan cildi çeşitli mikroorganizmalar için doğal bir yaşam alanıdır. Sağlıklı ciltte Cutibacterium, Staphylococcus ve Corynebacterium gibi bakterilerin yanı sıra Malassezia türleri gibi mantarlar ve çeşitli virüsler bulunabilir (Byrd ve ark., 2018). Ancak cildimizin her bölgesinde aynı mikrobiyal topluluk yaşamaz. Yağlı, nemli ve kuru cilt bölgeleri birbirinden farklı mikroçevreler oluşturur. Sebum miktarı, nem, sıcaklık, pH, ter bezleri ve kıl folikülleri gibi özellikler hangi mikroorganizmaların nerede yaşayabileceğini etkileyebilir (Byrd ve ark., 2018). Nitekim insan vücudunun farklı cilt bölgelerinden alınan örnekleri inceleyen araştırmalar, fizyolojik olarak benzer cilt bölgelerinin benzer mikrobiyal topluluklara sahip olabildiğini göstermiştir (Grice ve ark., 2009). Başka bir ifadeyle cildimizin farklı bölgeleri, farklı mikroorganizmalar için farklı habitatlar oluşturur. Tıpkı doğadaki farklı ekosistemlerde olduğu gibi…

Mikroorganizmalar Cildimize Zarar Vermiyor mu?

Mikroorganizma denildiğinde aklımıza çoğunlukla hastalık oluşturan canlılar gelir. Oysa cilt üzerinde yaşayan mikroorganizmaların büyük bölümü normal mikrobiyal topluluğun bir parçasıdır ve bazıları konak organizmayla yararlı veya nötr ilişkiler kurabilir (Byrd ve ark., 2018). Cilt mikroorganizmaları yalnızca yüzeyde bulunmaz; diğer mikroorganizmalarla rekabet edebilir, çeşitli moleküller üretebilir ve bağışıklık sisteminin işleyişiyle etkileşime girebilir (Byrd ve ark., 2018; Chen ve ark., 2018). Dolayısıyla modern cilt bakımında amaç cilt yüzeyini tamamen “mikropsuz” hale getirmek değildir.

Daha doğru yaklaşım, cildin doğal fizyolojisine ve mikrobiyal ekosistemine gereksiz müdahaleden kaçınan dengeli bir bakım anlayışıdır.

Cilt Mikrobiyomu ile Cilt Bariyeri Arasında Nasıl Bir İlişki Var?

Cilt bariyeri ve mikrobiyota birbirinden bağımsız iki sistem değildir. Cildin fiziksel ve kimyasal özellikleri hangi mikroorganizmaların yaşayabileceğini etkilerken, mikrobiyota da epitel bariyerinin işlevleri ve bağışıklık yanıtlarının düzenlenmesiyle ilişkilidir (Harris-Tryon & Grice, 2022). Ciltte yaşayan mikroorganizmaların patojenlere karşı koruma, bağışıklık yanıtlarının düzenlenmesi ve epitel bariyerinin desteklenmesi gibi süreçlerde rol oynayabildiği bildirilmektedir (Harris-Tryon & Grice, 2022). Bu nedenle günümüzde sağlıklı cilt kavramı yalnızca nem, sebum veya görünüm üzerinden değil; cilt bariyeri–bağışıklık sistemi–mikrobiyota arasındaki etkileşimler üzerinden de değerlendirilmektedir (Chen ve ark., 2018).

Herkesin Cilt Mikrobiyomu Aynı mı?

Hayır. Cilt mikrobiyomu kişiden kişiye değişebildiği gibi aynı kişinin farklı vücut bölgelerinde de farklılık gösterebilir. Vücuttaki bölge, cildin fizyolojik özellikleri ve bireysel farklılıklar mikrobiyal topluluğun yapısını şekillendiren önemli faktörlerdir (Grice ve ark., 2009; Oh ve ark., 2016). Bireylerin kişisel bakım ve hijyen tutumları da belirleyici faktörlerdir. İlginç olan ise bu ekosistemin tamamen rastlantısal olmamasıdır. Yapılan metagenomik bir araştırmada, dış çevreyle sürekli temas halinde olmasına rağmen sağlıklı yetişkinlerin cildindeki bakteriyel, fungal ve viral toplulukların önemli ölçüde kişiye özgü olduğu ve zaman içerisinde dikkate değer bir stabilite gösterebildiği bildirilmiştir (Oh ve ark., 2016). Bu bulgu cilt mikrobiyomunu yalnızca geçici olarak cildimize temas eden mikroorganizmaların toplamı olarak görmenin yetersiz olduğunu göstermektedir.

Mikrobiyal Denge Bozulabilir mi?

Cilt mikrobiyal topluluklarının bileşim veya işlevlerindeki değişiklikler sıklıkla disbiyozis (dysbiosis) kavramıyla ifade edilmektedir. Bununla birlikte “sağlıklı mikrobiyom” kavramını tek bir mikroorganizma listesi veya ideal oran üzerinden tanımlamak bilimsel olarak oldukça güçtür (Byrd ve ark., 2018). Çünkü cilt mikrobiyomu vücut bölgesine, bireysel özelliklere, çevresel koşullara ve cildin fizyolojik durumuna göre değişkenlik gösterebilir (Oh ve ark., 2016; Byrd ve ark., 2018). Bu nedenle mikroorganizmaları yalnızca “iyi bakteriler” ve “kötü bakteriler” şeklinde iki gruba ayırmak cilt ekolojisini açıklamak için yeterli değildir. Bir mikroorganizmanın etkisi bulunduğu bölgeye, miktarına, diğer mikroorganizmalarla ilişkisine, cilt bariyerinin durumuna ve konağın bağışıklık yanıtına göre değişebilir (Chen ve ark., 2018).

Cildi Çok Fazla Temizlemek Daha Sağlıklı Bir Cilt Anlamına mı Gelir?

Temizlik, cilt bakımının temel basamaklarından biridir. Ancak cilt biyolojik açıdan steril tutulması gereken cansız bir yüzey değildir. Cildin doğal mikroçevresi; pH, lipidler, sebum, nem ve bariyer yapısıyla birlikte mikrobiyal toplulukların yaşayabileceği koşulları oluşturur (Byrd ve ark., 2018). Bu nedenle özellikle sık ve agresif temizlik uygulamalarında yalnızca “ne kadar iyi temizlediğimiz” değil, kullanılan ürünün cilt bariyeri ve doğal fizyolojik koşulları üzerindeki etkisi de dikkate alınmalıdır. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bu durum cildi temizlememek gerektiği anlamına gelmez. Asıl amaç etkili temizlik ile cildin doğal bariyerine saygı arasında doğru dengeyi kurmaktır.

Kozmetik Ürünler Cilt Mikrobiyomunu Etkileyebilir mi?

Cildin mikrobiyal ekosistemi çevresel faktörlerden tamamen bağımsız değildir. Hijyen alışkanlıkları ve cilt yüzeyinin fizikokimyasal koşullarındaki değişimler mikrobiyal toplulukların yaşadığı çevreyi etkileyebilir (Byrd ve ark., 2018). Ancak buradan hareketle “doğal kozmetik mikrobiyomu korur” veya “sentetik içerikler mikrobiyomu bozar” gibi genel sonuçlara ulaşmak bilimsel açıdan doğru değildir. Bir kozmetik ürün formülasyonun bütünü üzerinden değerlendirilmelidir. Ürünün pH’ı, temizleme sistemi, aktif bileşenleri, kullanım sıklığı ve cilt bariyeriyle etkileşimi birlikte önem taşır. Dolayısıyla kozmetik biliminde sorulması gereken soru yalnızca: “Bu ürün hangi içerikleri barındırıyor?” değil, “Bu formül cildin fizyolojisiyle nasıl etkileşiyor?” olmalıdır.

Cilt Mikrobiyomu Neden Kozmetik Biliminin Yeni Araştırma Alanlarından Biri?

Mikrobiyom araştırmalarının gelişmesi, cilt bakımında yalnızca insan hücrelerini hedefleyen klasik yaklaşımın ötesine geçilmesine neden olmuştur. Artık cilt epidermal hücreler, bağışıklık sistemi, bariyer yapıları ve mikroorganizmaların karşılıklı etkileşim içinde bulunduğu kompleks bir biyolojik sistem olarak incelenmektedir (Chen ve ark., 2018; Harris-Tryon & Grice, 2022). Bu yaklaşım, gelecekte cilt bakım ürünlerinin geliştirilmesinde mikrobiyom ile uyumluluk, kişiselleştirilmiş bakım ve cilt ekolojisinin korunması gibi kavramların daha fazla araştırılmasına zemin hazırlamaktadır. Ancak mikrobiyom biliminin hızla gelişen bir alan olduğu unutulmamalıdır. Bir kozmetik ürünün yalnızca “microbiome friendly”, “prebiotic” veya benzeri bir ifadeyle tanımlanması, ürünün otomatik olarak daha etkili veya herkes için daha uygun olduğu anlamına gelmez. Bilimsel değerlendirmede pazarlama terimlerinden çok formülasyon, mekanizma ve uygun deneysel kanıtlar önemlidir.

EcoProf Bilim Notu

Cildimiz steril bir yüzey değil, yaşayan bir ekosistemdir.

Bu nedenle cilt bakımında “daha fazla temizlemek”, “daha fazla aktif kullanmak” veya “daha fazla ürün uygulamak” her zaman daha iyi bakım anlamına gelmez. Bilimsel araştırmalar, cilt mikrobiyotasının cilt bariyeri ve bağışıklık sistemiyle karşılıklı etkileşim içerisinde olduğunu ortaya koymaktadır (Chen ve ark., 2018; Harris-Tryon & Grice, 2022). Modern cilt bakımında önemli olan yalnızca cildin dışarıdan nasıl göründüğü değil, cildin doğal fizyolojisine ve biyolojik dengesine saygılı bir bakım yaklaşımı geliştirmektir. Çünkü cildimizin sağlığını anlamak için bazen yalnızca gördüklerimize değil, göremediğimiz ekosisteme de bakmamız gerekir.

Kaynakça

Byrd, A. L., Belkaid, Y., & Segre, J. A. (2018). The human skin microbiome. Nature Reviews Microbiology, 16(3), 143-155. https://doi.org/10.1038/nrmicro.2017.157

Chen, Y. E., Fischbach, M. A., & Belkaid, Y. (2018). Skin microbiota–host interactions. Nature, 553(7689), 427-436. https://doi.org/10.1038/nature25177

Grice, E. A., Kong, H. H., Conlan, S., Deming, C. B., Davis, J., Young, A. C., NISC Comparative Sequencing Program, Bouffard, G. G., Blakesley, R. W., Murray, P. R., Green, E. D., Turner, M. L., & Segre, J. A. (2009). Topographical and temporal diversity of the human skin microbiome. Science, 324(5931), 1190–1192. https://doi.org/10.1126/science.1171700

Byrd, A. L., Belkaid, Y., & Segre, J. A. (2018). The human skin microbiome. Nature Reviews Microbiology, 16(3), 143-155.

Harris-Tryon, T. A., & Grice, E. A. (2022). Microbiota and maintenance of skin barrier function. Science, 376(6596), 940–945. https://doi.org/10.1126/science.abo0693

Oh, J., Byrd, A. L., Park, M., NISC Comparative Sequencing Program, Kong, H. H., & Segre, J. A. (2016). Temporal stability of the human skin microbiome. Cell, 165(4), 854–866. https://doi.org/10.1016/j.cell.2016.04.008

Bu içerik bilimsel literatüre dayanılarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tıbbi tanı veya tedavi önerisi niteliğinde değildir.